Takyiwaa Manuh
Takyiwaa Manuh (amụrụ na Mee 1952) bụ onye mmụta na onye edemede Ghana. Ọ bụ Prọfesọ Emerita nke Mahadum Ghana, ruo mgbe ọ lara ezumike nka na Mee 2017, ọ rụrụ ọrụ dị ka Onyeisi nke Ngalaba Mmepe Mmekọrịta Ọha, nke United Nations Economic Commission for Africa (ECA), nke dị na Addis Ababa, Etiopia. Ọ bụkwa Onyeisi nke Institute of African Studies, Mahadum Ghana site na 2002 ruo 2009. Ọ bụ onye otu Ghana Academy of Arts and Sciences.
Okwu ndị ọkwụrụ
[dezie]- Ụmụ nwanyị Ghana ejerela Ghana ozi, Ha ejeela ozi n'obodo anyị, ndị nne anyị, N'ihi na anyị anaghị enye ha aha, ọkachamara akụ na ụba n'ụlọ, na ndị njikwa akụrụngwa mmadụ n'ụlọ anyị bụ ndị nwere ike ime anwansi site na obere akụrụngwa.
- [1] Okwu Prọfesọ Takyiwaa Manuh Ajụjụ ọnụ gbasara ụmụ nwanyị ruru eru na Ghana.
- Ebe ọ bụ na m na-enwe mmasị ịgụ akwụkwọ, m gara n'uche m wee banye n'ụwa akwụkwọ a na-ekwu maka ya. Nke ahụ mere ka m nwee ike iche echiche ma gbasaa echiche m.
- Mmụọ asọmpi dị n'etiti ụmụ akwụkwọ nọ na mahadum m gbara m ume ịrụsi ọrụ ike oge niile.
- Echela naanị maka ịga nke ọma n'ihe ị na-eme kama mee nke ọma na ya ma jiri ọnọdụ gị dozie nsogbu.
- [2] Prọfesọ Emerita Takyiwaa Manuh na-adụ ndị na-eto eto ọdụ.
- Agụmakwụkwọ ka elu na-agbanwe agbanwe. Ya mere, ụdị nkà ụmụ akwụkwọ anyị chọrọ ihe dị ka afọ iri abụọ gara aga abụghị otu ihe ahụ dị ka oge a.
** [3] Prọfesọ Emerita Takyiwaa Manuh, kwuru na mba ahụ ga-enyocha amụma agụmakwụkwọ ka elu ya mgbe niile ka ọ dabara na usoro ụwa na-apụta.
- Anyị nwere ọtụtụ ụmụ nwanyị ruru eru na Ghana.
- Obi dị m ụtọ maka otú ụmụ nwanyị si ewere ọrụ ụmụ nwoke na-achịkwa na ọha mmadụ.
- ** [4]
- E nwere ọtụtụ ndị ruru eru na mba ahụ, ebe ụmụ nwanyị abụghị ndị a na-apụghị iche. Ọ bụ ihe dị mma nke a ga-agba ume.
** [5]
- N'afọ gara aga, e nwere mmụba mgbe anyị họpụtara ma ọ bụ họpụta ụmụ nwanyị atọ bụ́ ndị isi ọrụ na Mahadum Ghana. Nke a bụ nke mbụ ọ bụghị naanị maka Ghana, kamakwa n'ụwa niile.
- Ekwetaghị m na ị ga-ahụ ụlọ ọrụ ọ bụla n'ụwa ebe n'otu oge ahụ, Osote Onyeisi, Onye Na-edeba Aha, Onyeisi Kansụl, Onyeisi Ndị Ọkaiwu, Onye Isi Agụmakwụkwọ na Onye Ndụmọdụ Iwu bụ ụmụ nwanyị.
- ** [7]
- Ghana kwesịrị inye ụmụ nwanyị ohere ịrụ ọrụ ndị pụtara ìhè ma ọ bụrụ na mba ahụ chọrọ inweta mmepe.
- Ụmụ nwanyị Ghana ejeela ozi Ghana. Ha ejeela ozi n'obodo anyị, ndị nne anyị. N'ihi na anyị anaghị enye ha aha; ọkachamara n'ihe gbasara akụnụba n'ụlọ, na ndị njikwa akụrụngwa mmadụ n'ụlọ anyị bụ ndị nwere ike ime anwansi site na obere akụrụngwa.
- ** [9]
- Ha ejeela ozi n'ọkwa kọntinent na nke mba ụwa; ma, Ghana ka na-aga n'azụ.
** [10]
- Ghana emeghị nke ọma n'iwu Iwu Nkwado.
- Nke a emeela ka ụmụ nwanyị dị obere na-anọdụ n'ọkwa dị elu, ebe ọ bụ na ndị otu nwoke nwere ikike achọghị ịhapụ ya.
- Ihe karịrị pasentị iri isii nke ndị bi n'ụlọ ahụ m gbara ajụjụ ọnụ na Toronto biri n'ọrụ ha n'ụlọ ọrụ mmepụta ihe, ụlọ ọrụ mmepụta ihe na ngalaba ọrụ. Ha nwere ụlọ nke ha, ha niile enwetawokwa ikike ịbụ nwa amaala Canada ma kpọọ onwe ha ndị Ghana-Canada. Ọ bụ ezie na ha ka nwere njikọ na ndị ikwu ha na Ghana ma laghachi ọtụtụ ugboro ịga leta ha, o yiri ka ha dị njikere ibi ndụ ha na Kanada ma nọrọ n'ọnọdụ dị elu ná ndụ ha mgbe ụmụ ha malitere ịbanye na kọleji.
- Ha bụkwa ndị na-arụsi ọrụ ike na òtù obodo dị iche iche ha nyeere aka guzobe. Ndị bi na mba ọhụrụ gụnyere ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị, ụfọdụ n'ime ha bibu na Naịjirịa, Gabon ma ọ bụ mba Afrịka ọzọ. Ha si na Itali, Belgium ma ọ bụ Holland bịarute Kanada, ọtụtụ mgbe ha enweghị akwụkwọ ziri ezi (leekwa Konadu-Agyemang na "mbugharị nzọụkwụ nzọụkwụ" na mbipụta a).
- ** [14]
- Ọ bụ ihe a na-emekarị ka nwoke buru ụzọ bịa ma zigara onye lụrụ di ma ọ bụ nwunye na ụmụ ya mgbe o mechara malite ọrụ ya, ọ bụ ezie na e nwekwara ụmụ nwanyị ndị bịara naanị ha dị ka ndị si mba ọzọ kwabata onwe ha. Ọrụ mbụ ndị bi na Ghana malitere site na ndị na-azụ ahịa obere, ndị ọrụ aka na ndị nkụzi ruo na ndị ọrụ gọọmentị, ọ bụ ezie na e nwekwara ọtụtụ ndị gụsịrị akwụkwọ na mahadum n'etiti ha. Agbanyeghị, n'ozuzu, ndị bi na ya ọhụrụ agụghị akwụkwọ karịa ndị bi na ya ochie.
- N'ime ndị na-agụghị akwụkwọ nke ọma, ole na ole chọrọ ịga n'ihu na agụmakwụkwọ ha, kama ịhọrọ ịrụ ọrụ ma chekwaa ego ha. Dịka ha hụrụ ya, ị gara ụlọ akwụkwọ iji nweta nkà ga-eme ka ego gị bawanye, mana ị nwere ike nweta otu ihe ahụ site n'ịrụsi ọrụ ike na ịchekwa ego gị. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị bi na ya ọhụrụ niile m gbara ajụjụ ọnụ bi n'ụlọ obibi a gbaziri agbaziri ma ọ bụ nke enyere ego ma zere inwe ụlọ.
** [15]
