Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí
Oyeronke Oyewumi bụ onye ọkà mmụta gbasara mmekọahụ na nwanyị na ọkà mmụta zuru ezu nke Sociology na Stony Brook University. Ọ nwetara akara bachelọ̀ ya na University of Ibadan dị na Ibadan, Naịjíríà, ọ gara n’ihu ịmụ ọkwa gụsịrị akwụkwọ ya na Ọmụmụ mmekọrịta mmadụ (Sociology) na University of California, Berkeley.
Okwu ndi okwuru
[dezie]- Ya mere, echere m na ihe ụmụ nwanyị Afrịka na-anọchi anya dị ka otu bụ ihe atụ, akara nke adịghị ike Afrịka iri isii afọ mgbe nnwere onwe gasịrị. E nwere ime ihe ike megide ụmụ nwanyị dịka mkpụrụ nke ime ihe ike dị n’obodo n’ozuzu ya.
ihe iri isii afọ mgbe nzukọ mbụ gasịrị pụtara maka nwanyị Afrịka
- Ụwa ọdịda anyanwụ nọ n’ihe ize ndụ dị ukwuu, ma ụmụ nwanyị ga-abụ ndị ga-eduga n’ụzọ niile nke ọgụ. Anyị ga-edekwa ụzọ dị iche iche ụmụ nwanyị si enye aka.
Otu anyị si ele onyinye ụmụ nwanyị anya
- Anyị ga-ekwusi ike na ọrịa nke a na-akpọ nwoke oge a. Mgbe ị na-eche echiche banyere “oge a,” ọ bụ ụmụ nwanyị ka a na-ejikọta ya na ha, mana mgbe ị na-eche banyere ihe mere n’ihi ọchịchị ndị ọcha n’ụwa a, ọ bụ na ndị nwoke enwetala ụdị akụ niile nke ọ bụghị ọbụna ihe ndị a bụ nke ndị nwoke ma ọ bụ ụmụ nwanyị nwere n’omenala, kama bụ ihe e ji ọnụ niile nwee.
- N’otu dị ka ụmụ nwanyị, anyị kwesịrị ime ihe dị iche; anyị kwesịrị ịkwado onwe anyị. Kwado ụmụ agbọghọ ndị na-eto eto, ọbụna ka anyị na-agafe mgbanwe ma na-eche banyere ajụjụ a dum gbasara ụdị ezinụlọ anyị chọrọ, n’ihi na ezinụlọ bụ akụkụ kacha bụ isi nke ndụ mmadụ.
- Maka ụmụ nwanyị ndị na-eme ọmụmụ ihe, mahadum abụghị ebe dị mfe iji gbanwee ndụ. N’ihi nke a, ka anyị wee nwee ike ịga nke ọma, ọ dị mkpa ka e nwee usoro kwụsiri ike dị ka nlekọta ụmụaka na-efu obere ego. Nke a abụghị nsogbu onye nke ọ bụla kwesịrị idozi naanị ya.
Ndụmọdụ ya nye ụmụ nwanyị na-ele ya anya dịka onye atụmanya
- Okwu ndị Yoruba obinrin na okunrin na-egosipụta ọdịiche. Ịmụ nwa bụ, n’ezie, isi ihe ndabere nke ịdị adị mmadụ, ma n’ihi mkpa ya na mkpa ahụ nke anafemale (ahu nwanyị n’okwu anụ ahụ), ọ bụghị ihe ijuanya na asụsụ Yoruba na-akọwa ụdị anụ ahụ abụọ ahụ. Okwu okunrin na obinrin n’onwe ha na-egosi naanị ọdịiche anụ ahụ dị n’etiti ụdị ahụ abụọ dịka ha si metụta ịmụ nwa na mmekọahụ. Ha na-ezo aka, ya mere, n’otú ahụ mmadụ si dị iche n’ahụ́ na n’ọrụ anụ ahụ nke anya pụrụ ịhụ. Ha anaghị ezo aka na ụdị okike nwoke na nwanyị nke na-egosi ikike ma ọ bụ ihe adịghị mma n’ọha mmadụ. Ọzọkwa, ha anaghị egosi nkewa siri ike n’etiti nwoke na nwanyị (sexual dimorphism), n’ihi na ọdịiche ha na-akọ bụ nke metụtara naanị ihe gbasara ịmụ nwa. Iji ghọta nke a nke ọma, ọ dị mkpa ịlaghachi n’isi ihe dị iche n’etiti echiche ụwa ọha Yoruba na nke obodo ndị ọdịda anyanwụ.
- … Ekwere m na echiche nke ịkọwapụta mmadụ site n’ahụ́ anụ ahụ, nke a na-ahụkarị n’echiche ọdịda anyanwụ, sitere n’iji nkọwa gbasara ihe anụ ahụ kọwaa otu e si kee ọkwa mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Nke a emeela ka e wuo ụwa nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya n’usoro nke ihe anụ ahụ. N’ihi ya, mmekọrịta mmadụ na ibe ya na ihe anụ ahụ ejikọtara nke ọma. Echiche a pụtara ìhè n’ihe ndị a na-akpọ mkparịta ụka nke okike nwoke dị elu—mkparịta ụka ebe a na-eji ọdịiche anụ ahụ dị n’etiti ụmụ nwanyị kọwaa ihe kpatara ụmụ nwanyị ji enwe adịghị ike n’ihe ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Echiche nke na-eme ka ihe anụ ahụ bụrụ “ihe dị ebe niile” na-eme ka o kwe omume iji ya mee ka a kọwaa ihe ọ bụla, ọbụna ma ọ bụrụ na ọ bụghị ihe metụtara anụ ahụ kpọmkwem. Ma ajụjụ ahụ bụ ihe kpatara ụmụ nwanyị ekwesịghị ịtụ vootu, ma ọ bụ ihe kpatara ha ji na-enye nwa ara, azịza ya bụ otu: e mere ha ka ha bụrụ otu a n’ahụ́ anụ ahụ.
- Nsonaazụ nke ezi uche omenala a bụ na a na-ele ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị anya dịka ụdị ihe dị iche iche kpamkpam. Ụdị ọ bụla n’ime ha nwere ihe jikọrọ ya nke bụ isi. Diane Fuss kọwara echiche nke na ihe nwere “isi eziokwu” dịka okwukwe na àgwà ndị bụ eziokwu, na-agbanwe agbanwe ma kwụsie ike nke na-akọwa ihe bụ ihe. N’ihi ya, ma ụmụ nwanyị nọ n’ụlọ amụma ma ọ bụ n’ụlọ ọrụ, a na-ekwu na ihe bụ isi ha na-akọwa àgwà ha. N’ebe abụọ ahụ, àgwà ụmụ nwanyị, dịka e si kwuo ya, dị iche na nke ụmụ nwoke. Echiche nke “isi nke mmadụ” (essentialism) na-eme ka o ghara ịdị mfe ịkekọrịta ihe gbasara ahụike (biọlọjị) n’otu mpaghara. N’ihi nke a, ụwa mmekọrịta mmadụ enweghị ike ịbụ ihe a wulitere naanị site n’omume mmadụ.
- Nkwenkwe na ihe bụ isi (Essentialism) na-eme ka o ghara ịdị mfe ịkpa biology n’otu mpaghara. Ya mere, ụwa mmekọrịta mmadụ enweghị ike ịbụ nke e wuru n’ezie site n’echiche mmadụ naanị.
- ịnyefe mmadụ n’ike ma ọ bụ uche nke Chineke”
- [https://sites.northwestern.edu/hundredthmile/gender-in-yoruba/ peeji nke 38 (Ịmewughachi okike na omenala mmekọrịta mmadụ nke Oyo-Yoruba)
- Usoro echiche nke ọha mmadụ ọ bụla bụ nsonaazụ nke mgbagha nke omenala ya dum
