Deborah Egunyomi
Deborah Adetunbi Egunyomi (amụrụ 10 Disemba 1953) bụ prọfesọ nke mmemme mmụta ịga n'ihu na agụmakwụkwọ na nke abụghị maka agụmakwụkwọ na University of Ibadan, Ibadan, Nigeria ebe ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi ngalaba mmụta agụmakwụkwọ ndị okenye. Ọ bụ onye so na Visitation Panel nke gọọmentị Ekiti steeti hibere iji megharịa College of Health Science and Technology, Ijero-Ekiti.
Okwuru ndị okwuru
[dezie]- Nke a pụtara na ọnụ ọgụgụ ndị na-agụghị akwụkwọ na-abawanye ka ọtụtụ ụmụaka anaghị aga akwụkwọ.
- M na-atụ anya nkwupụta siri ike na nke pụtara ìhè site na usoro nke ọgbakọ a, nke anyị ga-akpọ 'Nkwupụta Ibadan,' dịka nke Hamburg's.
- [2]"
- Akwụkwọ akụkọ Global Monitoring on Education-for-All (EFA) nke afọ 2012, kwuru na Naịjirịa bụ otu n'ime mba abụọ ahụ; nke ọzọ bụ Egypt nwere ọnụ ọgụgụ ndị na-agụghị akwụkwọ na Africa.
- Mmụta ịga n'ihu na agụmakwụkwọ dị ka atụmatụ agụmakwụkwọ kachasị ike ma dị irè nke nwere ike ibelata ọnụ ọgụgụ ịrị elu nke agụghị akwụkwọ na mba a.
- Mmụta ịga n'ihu n'agụmakwụkwọ dị oke mkpa n'ịhazi nhata ndụ maka ịdị ndụ mmadụ bara uru, a na m akpọ oku ka ndị ọzọ tinye aka n'ịkwalite mmemme mmụta ịga n'ihu na agụmakwụkwọ .
- Ndị otu na ụlọ ọrụ ga-agbakọta gburugburu wee mepụta amụma nke isonye, ụgwọ ọrụ, nyocha na nkwado na mmemme mmụta na-aga n'ihu.
- M na-atụ aro na ọ dị mkpa ka ụlọ ọrụ dị elu mepụta amụma dị mkpa nke ịnweta ego ewepụtara maka mmepe nke ndị ọrụ agụmakwụkwọ na ndị na-abụghị ndị ọrụ agụmakwụkwọ.
- Enwekwara mkpa ngwa ngwa maka nhazigharị TETFUND dị ka isi ihe enyemaka maka nkwado ego nke ụlọ akwụkwọ sekọndrị, nke a ga-ebelata oke ọrụ ọchịchị dị na ịrụ ọrụ ya.
- Mmụta ndị okenye bụ isi ihe na mba narị afọ nke 21.
- Ruo ugbu a, ọtụtụ ndị obodo anyị na Naijiria amaghị ihe agụmakwụkwọ ndị okenye nwere nye ha-ọbụna ụfọdụ ụmụ akwụkwọ anyị na-akụziri ebe a. Kwa afọ, anyị na-ewepụtara ha otu izu, bụ́ nke anyị na-akpọ ‘Izu Amụma’, iji mee ka ha ghọta ihe mmụta ndị okenye pụtara. Mgbe ahụ, ha na-amalite ịjụ ajụjụ gbasara ihe ha nwere ike ime dịka onye nkuzi toro eto; m ma ana m asị ha na ọ bụ ụdị ịdọ aka ná ntị nwere ike ime ka ha na-arụ ọrụ n’obodo ọ bụla. Onye nkuzi ndị okenye nwere ike nweta ọkwa na ministri dị iche iche.Anyị nwere ụlọ ọrụ maka agụmakwụkwọ ndị okenye na ndị na-abụghị akwụkwọ na mba niile; na n'ezie, n'oge na-adịbeghị anya, e nwere iwu nke òtù Nigeria National Association of Adult Education (NNAAE) nyere nke mere ka gọọmenti etiti kwuo okwu na mahadum ọ bụla dị na Nigeria ga-enwerịrị ngalaba mmụta ndị okenye; na ụlọ akwụkwọ kọleji niile ga-enwerịrị ngalaba mmụta ndị okenye.
- Agụmakwụkwọ ndị okenye bụ ngalaba mmụta dị iche iche na-anabata ihe niile. Ọ na-anabata nke ahụ ruo ugbu a, anyị enwetabeghị nkọwa zuru oke nke agụmakwụkwọ ndị okenye. Onye nkịtị na-ele agụmakwụkwọ ndị okenye anya dị ka ụdị agụmakwụkwọ maka ndị agadi, na-echefu na nkọwa iwu nke agụmakwụkwọ ndị okenye na Nigeria na-amalite site na afọ 18. Otú ọ dị, e nwere nkọwa dị iche iche nke onye toro eto site na obodo ruo obodo, mpaghara ruo mpaghara, steeti ruo na steeti. Ya mere, ọ na-eme ka ọ sie ike nke ukwuu inweta echiche ziri ezi ma ọ bụ nkọwa nke agụmakwụkwọ ndị okenye. Mgbe ị na-ekwu maka onye gụrụ akwụkwọ, ọ pụtara na a na-ahụ otu onye n'ozuzu ya; ọ nwere ike ichebe onwe ya na usoro nke ikike mmadụ n'ụlọ ikpe ọ bụla, nwee ezinụlọ ma bụrụ onye na-ahụ maka ọrụ ya kwa ụbọchị.
- Ọ dabere na ndị mmadụ n'otu n'otu; ị maara ihe ị chọrọ. Ọ bụrụ na ịchọrọ ịnweta asambodo n'ime ntọala mahadum, ọ dị mma. Enwere ngalaba dị iche iche na mpaghara dị iche iche nke ọkachamara na usoro mahadum; mana nke bụ eziokwu bụ na ozugbo ị bịara maka agụmakwụkwọ ndị okenye, ị nwere nhọrọ dị iche iche ị ga-eme ma ị ga-ejedebe dị ka ọtụtụ ụmụ akwụkwọ anyị mepụtara n'ime sistemụ ahụ bụ ndị na-eme nke ọma ugbu a n'ebe niile.Ihe ọ bụla nwa akwụkwọ ọ bụla n'ime usoro agụmakwụkwọ ndị okenye họrọ ime na ọrụ-amamihe n'ọdịnihu, anyị na ejikọta ya na ya na enweghị ntupọ.
- Ọnụ ọgụgụ agụghị akwụkwọ na mba a ka dị elu. Dịka ozi UNESCO si kwuo na ndekọ ikpeazụ ya nke 2010, anyị ka nwere ihe karịrị pasenti 53 bụ ndị ka na-agụghị akwụkwọ na Nigeria. Azịza nye ajụjụ ahụ kwụ ọtọ: anyị enweghị ndị nkuzi tozuru oke na obodo a. Iji nweta ndị nkuzi okenye zuru oke, ọ pụtara na gọọmentị obodo ọ bụla,a ga-enwerịrị ndị nkuzi okenye ise na iri na ministri ma ọ bụ ụlọ ọrụ odeakwụkwọ dị iche iche. Ndị nkuzi okenye n’obodo a enwebeghị ike ịbanye n’ọnụ ọnụ ala Naijiria niile, ya mere ọkwa agụghị akwụkwọ ka dị.
- Anyị chọrọ nke ukwuu nkwa nke gọọmentị; ha kwesịrị ibili ma mee ihe iji kwado mmemme agụmakwụkwọ na Nigeria, ma ọ bụ n'òtù na-abụghị nke gọọmentị, ụlọ ọrụ ma ọ bụ ọkwa kọmitii. A ghaghị inye agbamume, ya mere nkwado ego ga-adịkwa n'ihu, n'ihi na, n'ihi enweghị ego, e nwere njedebe nke ihe anyị nwere ike imezu. Mgbe ahụ, nku gburugburu kwesịrị ịdị na oghere gburugburu; ka onye nkuzi okenye bụrụ onye isi n'ihe gbasara agụmakwụkwọ ndị okenye.
- Ewezụga agụmakwụkwọ,ọ dịghị mba nwere ike ịmalite.
- Ọ bụ na oge eruola ka mba niile nke ụwa nwe echiche ziri ezi maka agụmakwụkwọ ndị okenye; nakwa na ọchịchị ọ bụla nke mba,ma mba ụwa niile kwesịrị ịma n’eziokwu na ọ bụrụ na ọ bụghị agụmakwụkwọ ndị okenye, ọ dịghị mba nwere ike ịmalite.
